'जे न देखे कवी' ही उक्ती किती सार्थ आहे ते आमच्या येथील एका कवीच्या 'अक्षरांच्या वेदनेची वैखरी क्षितिजावरी, अक्षरांचे जोंधळे दळते जनी जात्यावरी' या ओळींवरून कळते.काही वर्षांपूर्वी राबविलेल्या महाराष्ट्र
शासनाच्या प्रौढ साक्षरता मोहिमेमुळे अनेक कवींना आपल्या सुप्त गुणांची जाणीव होऊन ते कविता करायला लागले होते.त्यापैकी काहींनी आपल्या मेहनतीने संभाजीनगर, मुंबई ते दिल्ली अशी मुसंडी मारली.साक्षरता मोहिमेचे इतर फायदे काय आहेत ते न पाहता कलावंतांच्या दृष्टीने विचार केला, तर त्यांचा मात्र या मोहिमेमुळे खूप फायदा होऊन ते लोकांच्या नजरेपुढे आले.
'कवी जन्माला यावा लागतो' असे म्हणतात. म्हणजेच 'घातल्या पाण्याने गंगा वाहत नाही!' वरील ओळी वाचल्यावर खरेच कवी जन्माला यावा लागतो? हा प्रश्न मला पडला.आता जन्मजात कवी कोणता व नंतर बनलेला कवी कोणता हे कसे ओळखावे हाही प्रश्नच आहे.कारण कवी काही एकाच प्रकारचे असतात असे नाही.प्रत्येकाचा बाज वेगळा असतो, जातकुळी वेगळी असते.जसे:- मुक्तछंदी कवी, छंदी (फंदी) कवी, पापड कवी,पावशा कवी (पावसावर लिहिणारा), गझल कवी, द्रोही-विद्रोही कवी, राजकवी, लोककवी, हास्य कवी, व्यंग कवी, रड कवी,शिमग्या कवी (फक्त शिमग्यालाच आपले कवित्व पाजळणारा), दीर्घ कवी, चौर्य कवी (दुसऱ्यांच्या कविता चोरून आपल्या नावावर खपवणारा), प्रस्थापित कवी,नवकवी आणि शेवटी शीघ्र कवी.(यात काही प्रकार सुटले असतील तर त्या त्या कवींनी मला उदार हृदयाने क्षमा करावी.)
कवी आणि कविता यांचा संबंध फक्त कविता होईपर्यंतच असतो,असे आम्हाला वाटते. कारण प्रत्यक्षात तसा संबंध शोधण्याचा प्रयत्न केला, तर निराशाच पदरी पडते.प्रेमकाव्य करणारा प्रेमात पडलेलाच असतो असे नाही.समरगीते लिहिणाऱ्याला समरांगण माहीतीच असेल असे नाही.गझल लिहिणारा कवी 'उमर खैय्यामच्याच' वंशातला असेल असेही नाही.तरी पण सर्वसाधारणपणे असेच असते असेही नाही.वऱ्हाडात धुमाकूळ घालणारा वऱ्हाडी हास्य कवी मिर्झा रफी अहमद बेग हा त्याच्या कवितांप्रमाणेच,स्वभावानेही विनोदी होता.लोकांना हसवणे किती कठीण काम आहे हे हसवणाऱ्यांनाच विचारावे.
त्यातल्या त्यात आपले दुःख सदैव पोटात घेऊन (किडनी स्टोन) लोकांना हसवणे हे तर अतिशय कठीण.पण आपल्या वेदना विसरून रसिकांना आपल्या वेदना विसरायला लावताना त्याला मी पाहिले आहे.
कवी हा समाजाला काही तरी देणे देतो असे म्हणतात.(नेमके काय देतो हे मला अजूनपर्यंत कळले नाही.) त्यामुळे त्याला समाजात एक वेगळे असे आदराचे स्थान प्राप्त झालेले दिसून येते.याच लालसेपोटी आमच्यासारखे न-कवीही कवी होण्याचा प्रयत्न करतात व आपला सार्वत्रिक बँडबाजा वाजवून घेतात.
समाजात कवी म्हणून आपल्यालाही आदराचे स्थान मिळावे म्हणून आम्ही सर्वप्रथम खादीचा लांबलचक बंगाली शर्ट व पायजमा शिवला.सोबत स्लीपरही आणली. या वेशाला पूर्णत्व येण्यासाठी शबनम आवश्यक असते, म्हणून तीही घेतली.एवढ्याने भागले नाही म्हणून दाढीही वाढविली व आपल्याच तंद्रीत असल्यासारखे वावरणे सुरू केले. पण लोकही चतुर.नुसत्या वेशांतराला ते भाळले नाही. म्हणून आम्ही मग कविता करायला तंद्री लावून बसलो. आमची ही थेरं सौभाग्यवती तटस्थपणे बघत होती. कारण आपला नवरा किती 'नवटंक्या' आहे हे तिला चांगल्या प्रकारे माहीत होते. लोकांनीच कुठे तरी हात दाखविल्याशिवाय हे सर्व थांबणार नाही हेही तिला ठाऊक होते.(कवीची बायको असल्याच्या वेदना कवीच्या बायकोलाच माहीत.)
तर मित्रहो! आम्ही कविता करायला बसलो पण 'आडातच नाही तर पोहऱ्यात कुठून येणार? (आडे आणि पोहरे हे आडनाव या म्हणीवरून तर आले नाही ना?) खूप प्रयत्न करूनही नवीन काहीच न सुचता जुन्याच ऐकलेल्या कविता नजरेसमोर यायला लागल्या.
असे जवळ जवळ पंधरा दिवस निघून गेले. पण नवनिर्मीतीसाठी लागणारी प्रतिभाच जागृत होईना. शेवटी सगळ्या कवींच्या रचना वाचून काढायचे ठरवले.सरळ बाजारात जाऊन सापडतील तेवढे कवितासंग्रह व भक्तिगीतांची व भावगीतांची पुस्तके घेऊन आलो. आणि कविता पाडणे सुरू केले.
१. तुज सगुणा म्हणू की चांगुणा गं
सगुणा चांगुणा मज दोघी आवडी गं
२. घराची तिजोरी, कुटुंबची ठेवा
सर्व मिळुनी खाऊ देवा, रोज सुका मेवा
पिती रोज दूध कुत्री, मांजरीही घरची
कुणाही न वाटे कधीही, भीती मालकाची
घरोघरी याच सुखाचा, वसो नित्य ठेवा
सर्व मिळुनी खाऊ देवा रोज सुका मेवा...
३. भरून आहे पात्र अजुनी, बेवड्या निजलास का रे?
एवढ्यातच झिंगुनी, तू असा पडलास का रे ?
सांग, या मोसंबीच्या बंपराला काय सांगू?
उमलला अंगांगी पेला आणि तू चिमलास का रे?
ओठ झाले बंद का रे? श्वास झाले कुंद का रे?
बोल बाजेच्या उरावर तू असा पडलास का रे?
उसळती गुत्त्यात सगळ्या, 'गावरानी' धुंद लाटा
तू रिकाम्या बाटलीसम कोरडा झालास का रे?
४. आजकाल रात्री लवकर झोपतात सारे,
मी उगीच झिजवित बसतो नखांचे किनारे
मला हीच पटली वस्ती, किती धुंद इथली मस्ती;
इथे थाप देण्याआधी उघडतात दारे!
कधी तरी तेव्हा चुकलो, एकदाच तेथे घुसलो;
हळुच बाप पुसतो माझा 'तू इथे कसा रे?'
वरील प्रकारच्या अनेक 'आशयघन' कविता आम्ही रचल्या व वर्तमानपत्राकडे पाठविल्या.पण नवोदितांची कदर करतील ती वर्तमानपत्रे कसली? काहींनी 'साभार परत'च्या शिक्क्यासह त्या वापस पाठविल्या, तर काहींनी तेवढेही सौजन्य दाखविले नाही.तरी पण आम्ही हिंमत न हारता, सर्व वर्तमानपत्राच्या संपादकांच्या नाकावर टिच्चून , एका कवीमित्राच्या लग्याने कविसंमेलनात वर्णी लावून घेतली.पण हाय रे दैवा! येथेही आमचे नशीब आडवे आले. आमच्या वऱ्हाडी शब्दकळेवर लोकांनी गदारोळ करून आम्हाला संमेलनातून हुसकावून लावले.तेव्हापासून आम्ही कवितेकडे बघणे सोडून दिले,लिहिणे वाचणे तर दूरच.
------------------------------------------------------------
दै. विदर्भ मतदार. रविवार पुरवणी दि. ४/९/२०२६
