स्त्री-मनाचा थांग लागणे कठीण आहे असे म्हणतात. पण असे म्हणणे म्हणजे स्त्रियांवर अन्याय करणे आहे. कारण मन कोणाचेही असो, त्याचा थांग लागणं कठीणच आहे. ज्याचे सोबत अख्खे आयुष्य काढले त्याच्या मनाचा थांग आपल्याला लागत नाही तर दुसऱ्याची बातच सोडा ! जिवलग म्हणून ज्याला आपण हृदयाशी कवटाळतो तोच मित्र वेळ आल्यावर केसाने गळा कापायला कमी करीत नाही. (हेही मनामुळेच घडते ना?)
मनाला बांधून ठेवणं कठीण जातं. ते कोणावरही बसतं, कुठेही रमतं, कशातही मिळतं, कुठे कुठे उबतं, कशावरून तरी उतरतं, दुखतं, खुपतं वगैरे. मनाचे हे व्यापार पाहिले की त्याला फुलपाखराची उपमा द्यावीशी वाटते. अशा या नटखट व छचोर मनाला समर्थांनी सज्जन कसे म्हटले याचे नवल वाटते. (मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे) बरे! सज्जन म्हटले तर म्हटले, वर त्याला भक्तिपंथेचि जावे असा सल्लाही दिला! (मला वाटते हा उपदेश फक्त सज्जन मनाकरिताच असावा) मनाइतकं बेभरवशाचं जगात काहीच नसताना 'भक्ती पंथाचं' नाटक करणाऱ्याला मात्र 'मनी नाही भाव म्हणे देवा मला पाव, देव अशानं भेटायचा नाही रे, देव बाजारचा भाजीपाला नाही रे' असे ठणकावून सांगताना राष्ट्रसंत दिसतात. एकदाचं मन भक्ती मार्गाला लागलं की 'राम रंगी रंगले मन' किंवा 'मन लागले लागले, तुझ्या स्वरूपी रंगले' असे म्हणत भक्ती मार्गात रंगणे, रमणे सुरू होते.
इकडे मात्र तरूण मनं आपआपल्या उपद्व्यापात गर्क असतात. नवथर तरुणीच्या हळुवार भावनांना कोणी साद घातली की ती 'मनमोराचा पिसारा फुलवत' थुई थुई नाचायला लागते. तर कोणी प्रियकर 'सांग कधी कळणार तुला भाव माझ्या मनातला' असे म्हणत प्रेयसीभोवती रुंजी घालतांना दिसतो. 'मनातल्या मनात मी तुझ्या समीप राहतो' असे म्हणणाऱ्या मनाला कशाची उपमा द्यावी हे कळत नाही. (अशा मनाचे बरे असते...मनात आलं की दीपिकाच्या समीप, मनात आलं की आलियाच्या किंवा प्रियांकाच्या समीप. क्षणभरातच (बायको सोडून) कोणाच्याही समीप.) धन्य त्या मनाची. मनाच्या मंदिरात हळूच प्रवेश करून गाभाऱ्यात प्रस्थापित होणाऱ्या प्रियकराचे व हा सोहळा करून घेणाऱ्या प्रेयसीचे मला कौतुक वाटते. कारण आमच्या वेळी मुली बघणे, पसंत करणे हे काम वडिलधाऱ्यांचे असे. त्यांना मुलगी आवडल्यावर उपचार म्हणून मुलाने मुलगी बघणे, (मुलगी बघितली की होकार द्यावाच लागत असे) त्यांनतर व्यवहार ठरले की, डायरेक्टर लग्नच! (लग्नाचेही असेच.. काया, वाचा, मने जिचा स्वीकार केला तिच्याशी मन जुळेल की नाही याची काहीच खात्री नाही) त्यामुळे गाभारा तर सोडाच पण मंदिराच्या पायऱ्यांपर्यंत जाण्याचीही संधी आम्हाला मिळाली नाही. ( असते एकेकाचे नशीब !)
मनाचेही प्रकार आहेत. मोठं मन, कोतं मन, बाल मन, वगैरे वगैरे. (सुंदर मनाला 'सुमन' का म्हणत नाही?) मनाच्या या प्रकारावरून माणसाची 'जात' लवकर लक्षात येते. मोठ्या मनाचा म्हटलं की, उदारहृदयी माणूस समोर उभा राहतो. कोत्या मनाचा म्हटलं की कंजूष व कुजकट मनाचा म्हटलं की आपोआप सर्वत्र दुर्गंधी पसरते. निसर्गनियमाप्रमाणे श्रीमंत माणसाचं मन खूप मोठं व गरीबाचं मन लहान असायला हवं. परंतु अनुभव मात्र याच्या उलट येतो. मनाच्या मोठेपणासाठी हा निकष लावता येत नाही. एखाद्या गरीबाने परिस्थिती नसतानाही गरजवंताला दिलेला एक रुपया व धनवान माणसाने दिलेले एक हजार रुपये यात एक रूपयाचे मोल अधिक ठरते. पण दानशूर मात्र धनवंतच ठरतो.
मनाचे सगळ्यात मोठे वैरी म्हणजे डोळे व चेहरा. मनातले गुपित दुसऱ्याला कळू न देण्याचा कितीही प्रयत्न केला तरी डोळे व चेहरा त्याचे बिंग फोडल्याशिवाय राहत नाही. यावरील नियंत्रण ज्याला जमले तो परमोच्च पदाला पोहचतो. मग तो राजकारणी असो की भक्तीमार्गी !




