जीवनाच्या प्रदीर्घ चिंतनातून उमललेले गझल काव्य -डॉ.राम पंडित

     मराठीचे आद्य गझल गायक,गझल गंधर्व सुधाकर कदम हे केवळ भटांच्या किंवा इलाहीच्या दादलेवा गझला संगीतबध्द करून  गाईल्यामुळे प्रसिध्द झालेले व्यक्तिमत्व नाही.त्यांच्यात तेवढ्याच ताकदीचा एक कवी,गझलकार,गीतकार व विडंबनकार विद्यमान आहे. या समग्र विधातील त्यांच्या रचना, खरोखर लक्षणीय असूनही त्यांच्या प्राधान्यक्रमाने  'संगीतकार-गायक' या ओळखीमुळे उशीराने रसिकांच्या मनात शिरल्या. आपल्या वैदर्भीय स्वभावाप्रमाणे खुद्द कदमही काव्य सृजन व प्रकाशनाबाबत 'आस्ते चलो' या वृत्तीचे असावेत हेही खरे. भटांच्या सहवासात राहिल्याने, मूलतः कवीही असलेल्या कदमांच्या लेखणीला गझल आणि तरल गीतांचा संसर्ग होणे स्वाभाविकच होते. 

'काळोखाच्या तपोवनातून' हा सुधाकर कदमांचा दुसरा कविता संग्रह आहे. हा संग्रह गझल,कविता, गीत, अभंग अश्या पद्य विधांच्या  विविध रंगात साकारला आहे.

कदम म्हणतात- 

रंग दिशांचे दिशात विरती

भाव मनाचे मनात सरती

सदैव चाले सरणे विरणे

जशी समुद्री भरती ओहटी

ही भरती म्हणजे सृजनाची उत्स्फूर्तता.ती कवीच्या अंतःकरणातील तरल भाव व बुध्दीतील कल्पनांच्या तरंगांचे आवागमन करीत करीत असते. 

सुधाकर कदमांच्या रचनांचे शब्द सौंदर्य व स्वर लावण्य मनोज्ञ आहे.उदाहरणार्थ-

कधी कुणाला अपुल्या ह्रदयी वसवुन बघ ना

अजून काही नवीन नाती जुळवुन बघ ना 

रंग सारखा सगळ्यांचा तुज दिसून येईल

रक्ताशी तू रक्त तयांचे मिळवुन बघ ना 

सुगंध त्यांच्या देहाचाही तसाच येईल

अपुल्या बागेमध्ये काटे फुलवुन बघ ना

वरील शेरांतील तरलता व आशयघनता गझल व गीतातील सीमारेषा पुसट करतात.कवीच्या रचनात विषयवैविध्य येतं ते त्या त्या वेळी उद्भवलेल्या भाववृत्तींमुळे.अवतीभवतीच्या घटना,समाजातील आर्थिक,सांस्कृतिक,राजकीय परिस्थिती त्याच्या द्रवीभूत अंत:करणाला त्यावर रिएक्ट होण्याला भाग पाडत असते. कधी ती अभिव्यक्ती गझलेच्या स्वरूपात तर कधी गीत वा कवितेच्या रूपात सादर होते.कदम म्हणतात- 

आनंद उफाळे 

झोका जाता उंच

खाली अधिकच

मनमोही... 

मुक्त झुलण्यास

हवा मुक्तपणा

आणिक प्रेरणा

झुलण्याची... 

मनासारखी रचना कागदावर उतरल्या वरचा आनंद अनिर्वचनीय असतो.तो मनाच्या हिंदोळ्यावर शब्दांच्या झुलण्याने  जाणवतो. 

कदमांना अभिप्रेत असलेली उपरोक्त प्रेरणा आदिम आहे. झोका,झुलणे ही आनंद व सकारात्मक मनोवृत्तीचे द्योतक म्हणता येईल.कदमांच्या प्रकृतीत हे संमिश्र भाव प्रकर्षाने जाणवतात. त्यांच्याच शब्दांत सांगायचे तर- 

हा भाव-भावनांचा चालूय खेळ सारा

शब्दात मांडलेला नुसताच हा पसारा 

मात्र कधी वैफल्याचेही क्षण येतात तेव्हा ते खेदाने उद्गारतात- 

धुपापरी जळूनी गंधीत होत गेलो

नियती अशी कशी ही ठरलोय मी उबारा 

मिळती जरी फुलांना अगणित घरे सुखाची

काट्यास मात्र येथे कसलाच ना निवारा 

स्वतः संगीतकार-गायक असूनही कदमांनी हेतुपुरस्सर गायनानुकूल गझल अथवा गीते लिहीली नाही ही बाब मला विस्मित करते. खरंतर त्यांच्या तरल रचना गेय व मोहकही आहेत.अभंग विधेतील ही शृंगारिक रचना पहा-

धुंद शृंगारात / वादळी तरंग

तृप्ततेची झिंग / अंगभर... 

थरथरणारे / अबोल ते ओठ

मारतेय गाठ / शब्दांनाही... 

सौंदर्याचा रंग / खुलुनिया येता 

तुटे तटतटा / सारे बंध... 

सभोती सांडता / पौर्णिम चांदणे

कशास झाकणे /  मुखचंद्र... 

मिठीत येताच / सुटे दरवळ

शोधतोय तळ / सुगंधाचा... 

कवेत घेताच / बिलगून वेलू

लागतेय खुलू  / हळू हळू... 

ढळता ढळेना / रात मंतरली

अजून रंगली / पहाटेला... 

शेजीजवळचा / दिवा जरी मंद

दोघांचीही धुंद / उतरेना 

सुधाकर कदमांच्या सामाजिक, राजकीय जाणिवा प्रगल्भ आहेत.

पंढरीच्या विठ्ठलाशी ते संवाद साधतात.तसेच जातीय भेदभावावर,अंधनिष्ठांवर सडकून टीकाही करतात.मात्र टीका वाचकांच्या मनात रुजण्यासाठी ते बहुधा विडंबनात्मक रचना किंवा हजलांची निवड करतात. त्यातील ,प्रतिके उपरोध  भावणारा असतो.प्रथम सश्रध्द मनाचे हे शेर वाचा-

जीवनाची एकतारी  

पंढरीच्या महाद्वारी 

विठ्ठलाच्या पायरीची

चंद्रभागा पापहारी 

वेदनांच्या पालख्यांना

वाहिले मी बिनपगारी 

संपवाया येरझारा 

होउ दे ना एक वारी 

काळ आला न्यावया जर

जीव सोडिन ह्याच दारी

ही भाषा नामदेवाच्या भाषेशी नातं सांगणारी वाटते. तर खालील

अभंगाची भाषा ज्ञानेश्वरांच्या अमृतानुभवाशी जवळीक साधतांना दिसते. 

स्वर चंद्रायणी

येता आस-याला

फुटे अभंगाला

पाचू पंख 

काळजात चंद्र

घेवोनिया वाही

भागेच्या प्रवाही

सूर्यबिंब 

आता विडंबनात्मक रंगाच्या हझलचे शेर  पहा- 

आपण असतो अपुल्यासाठी

उरलो तर मग इतरांसाठी 

कणव न येई शेतक-यांची

असले नेते त्यांच्या  गाठी 

खरेच माणुस चळतो का रे?

उलटल्यावरी त्याची साठी 

उपरोधिक शब्दात कटू सत्य असेही सांगता येते. 

एक दार्शनिक शेर मुलाहिजा हो-

अंथरता भ्रम जाळे

त्यांस फसती पांगळे 

तत्वज्ञानाच्या क्षेत्रात भ्रम या संज्ञेत अज्ञान,नेणिव,आभास इ.अर्थांचा अंतर्भाव होतो,तर 'जाळे' हे आवरण ठरते. इथे अधिष्ठानाच्या जागी विपरीत भासाचे जाळे पसरले आहे,तेव्हा त्याची जाण नसलेले बौध्दिकदृष्टीने पांगळेच गणावे लागते. सकृतदर्शनी बाळबोध वाटणारे पण सखोल दोन शेर याच पठडीतील आहेत ते बघा- 

पानगळीच्याही अगोदर

सर्व इच्छा झडत आहे 

कोण जाणे काय झाले

मन पुन्हा अवघडत आहे 

चांगला कवी तत्त्वचिंतक असतोच.मात्र इकबाल या शायराप्रमाणे

त्याच्या रचनात काव्य लालित्यावर दार्शनिकता मात करत असेल तर तो रसोत्पत्ती पासून दूर जातो.सुदैवाने अनेक ठिकाणी कदमांची कविता तत्वस्पर्शी होऊ लागतेही पण काव्यगुण सोडत नाही.किंबहुना बरीचशी तरल व रोमँटीकच

होतांना दिसते. 

आर्त गाण्यातून फुलता एक नात्याची कहाणी,

मारव्याचा सूर फिरुनी का असा पडतोय कानी 

अत्तरासम घमघमूनी भिरभिरे तो गंध भवती

शोधते मग त्यांस इकडे होउनी केवीलवाणी 

ते तुझे हळुवार गाणे गुंजते कानात अजुनी

भास की आभास न कळे पण जिवाचे होइ पाणी 

किंवा या द्विपदी पहा-

मनात माझ्या अजूनही तू तशीच आहे

फुलासारखी प्रसन्नताही तशीच आहे...

तुझ्या विविध शृंगार त-हांनी देहामध्ये

ऊब मिठीची अजून ताजी तशीच आहे.

सहसा कवी उत्तरार्धात रोमँटीक शेर किंवा कविता लिहित नाहीत."शेरांच्या विषयांवरुन त्याच्या वयाचा अंदाजही बांधता येतो "असे विनोदाने म्हणता येईल.इथे कदमांच्या रचनांवरून त्यांचे वय आहे त्यापेक्षा अर्धेच धरावे लागेल.

सुधाकर कदमांच्या कविता,गझला व हझलांचा बाज कधी चिंतकाचा,कधी कलंदराचा तर कधी खट्याळ.. मिश्किल विडंबनकाराचा आहे.या तिन्हीचे स्वरूप त्यांच्या रचनांसोबत फेसबुकवर ते टाकीत असलेल्या पोस्ट मधून जास्त विस्तृत व सखोलपणे कळू शकेल.

-डॉ. राम pandit

४ एटलांटा, सेक्टर ४०,

सीवुड्स-पश्चिम,

नवी मुंबई ४००७०६

9819723756

स्वयं प्रकाशन चा नवीन कवितासंग्रह 💖

◆ काळोखाच्या तपोवनातून

◆ कवी : गझलगंधर्व सुधाकर कदम

◆ प्रस्तावना : डॉ. राम पंडित 

◆ मुखपृष्ठ : डॉ. अविनाश वानखडे 

◆ प्रकाशक : स्वयं प्रकाशन Shubhanan Chinchkar 

संग्रह मिळवण्यासाठी तपशील -

●टपालखर्चासह फक्त २०० ₹

● ऑनलाइन पेमेंट करिता खाते क्र.

A/c no : 053312100004140

IFSE Code : BKID0000533

बँक ऑफ इंडिया,पुणे.

●google pay - 8888858850

'देशी-विदेशी... (खुसखुशीत)

     आपल्याला विदेशी (इम्पोटेंड) वस्तूंचं इतकं वेड आहे की, त्याकरीता आपण काहीही करायला तयार होतो. कितीही किंमत मोजायला मागेपुढे पाहत नाही. मग ती वस्तू किती का वाईट असेना ! आपल्याजवळ एखादी तरी विदेशी वस्तू असावी अशी प्रत्येकाची मनीषा असते. एका काळात 'मेड इन जर्मनीच्या' वस्तू मोठ्या भक्तिभावाने घरी आणून त्याची 'जाहिरात' संबंधितांमध्ये केली जात असे. मधल्या काळात 'स्वीस' घडयाळे इतकी लोकप्रिय होती की प्रत्येकाच्या मनगटावर (मानगुटीवर नव्हे) ही घडयाळे स्वार झालेली दिसत. काही वर्षे यु.एस.ए च्या वस्तूंवर लोकांच्या उड्या पडत होत्या. नंतरची काही वर्षे 'मेड इन इंग्लडंचेही' राज्य भारतीयांच्या मनावर होते. काही वर्षे ही 'मानाची' जागा जपानने घेतली होती. टेपरेकॉर्डरपासून तर टीव्ही. पर्यंत, मोटर सायकलपासून तर मोटारीपर्यंत व टायपासून तर बुटापर्यंत सर्वत्र 'मेड इन जपान' हा एकच मंत्र जपल्या जात होता. राजकपूरने त्याच्या उमेदीच्या काळात 'जपानी जुता' जाहीरपणे वापरुन गाणेही म्हटले होते 'मेरा जुता है जपानी' यावरुन त्याला भारतात 'मेड इन जपान' चे राज्य येणार हे तेव्हाच कळले होते असे म्हणायला हरकत नाही.सध्या मात्र चीनने आपले साम्राज्य पसरविलेले दिसत आहे.

     विदेशी आकर्षणाच्या नादात आमच्या एका ख्रिश्चन मित्राने चक्क 'इंपोर्टेड' बाय‌को आणली (पांढऱ्या पालीसारखी इति भारतीय स्त्रिया) इंडियात आल्यावर त्यांना घरी बोलावले. जेवण वगैरे आटपून हे जोडपे परत निघाले तेव्हा समस्त वेटाळवासी स्त्रिया या 'ब्लॅक अँड व्हाईट' जोडप्याकडे पाहून आपआपले मनोगत शेजारणीजवळ व्यक्त करीत होत्या. घरी मात्र आमच्याकडे आजीने 'बाबू' तुह्या दोस्तानं अशी कोडीली (कोड निघालेली) बायको काहून केली गा ? असा प्रश्न विचारून आमच्या पेटीतील हवाच काढून घेतली. काही वर्षानी या 'व्हाईट ब्युटी' ला मुलंबाळ झाली व भारतीय हवापाणी इतके मानवले की, लोक तिला 'व्हाईट 'हाऊस' म्हणायला लागले !

     विदेशीच्या सोसामुळे आपण आपले ओरिजिनल ते सगळे तकलादू समजायला लागले आहोत आपल्याकडील देशी सुताचे कपडे विदेशात अतिशय लोकप्रिय होत आहेत.

पण आपण मात्र उष्ण प्रदेशात राहत असूनही त्यांनी टाकलेल्या कृत्रिम धाग्यांची वस्त्रे वापरत आहोत. एवढेच नव्हे तर नवरदेवाची कितीही दमकोंडी होवो, पण लग्नाचा 'सूट' सूट होत नसला तरी शिवतोच. त्याशिवाय नवरदेवाला नवरदेव झाल्यासारखे वाटत नाही. स्वातंत्र्य मिळून इतकी वर्षे झाली तरी, एखादी व्यक्ती जर अस्सल भारतीय पोषाखात समोर आली तर तिची गावढंळ म्हणून आपणच संभावना करतो.

     सणांच्या बाबतीतही तेच ! आपल्या संस्कृतीमध्ये विविध प्रकारचे सण आहेत. मोठयांचा आदर करणे शिकविण्यापासून तर मनातली कोळीष्टीकं झाडून टाकण्याकरिता 'शिमग्या' सारख्या सणांपर्यतच्या सगळ्या व्यवस्था असूनही विदेशी चालीरीती आणून आपल्यास संस्कृतीची ऐशीतैशी केल्याशिवाय आपणास करमत नाही. आता नववर्षाचे घ्या नां! गुढीपाडव्याला आपले नववर्षे सुरु होते. पण आपण ३१ डिसेंबरलाच नववर्षाच्या नावाने 'रात्रभर' 'शिमगा' साजरा करतो. सध्या तर कृष्णजन्म, गणेशोत्सव वगैरे धार्मिक उत्सव ३१ डिसेंबर व शिमग्यापेक्षाही वाईट प्रकारे साजरे होताना दिसत आहे. पुढे अजून काय होणार ते कृष्ण व गणपतीच जाणे!

     देशीमध्ये विदेशीचे मिश्रण करुन तयार होणाऱ्या चित्रपटांची गंमत तर सर्वजण बघत असतात. विदेशी कथा, देशी माल मसाला व सोबत कोंबडीच्या रस्सेदार अख्या टांगेसारख्या नट्यांच्या उघड्या टांगा, खरं म्हणजे देशी व विदेशी मिळून 'मादक कॉकटेल' तयार व्हायला पाहिजे, पण या चित्रपटात मादकता तर सोडा साध्या लिंबू सोडयाची तिव्रताही नसते.

     विदेशी मद्य हा देशी (पियक्कडांचा) विक पॉईंट आहे. हे मद्य कधी कधीच मिळत असल्यामुळे 'भेटीलागी जीवा लागतसे प्यास' या आर्त आळ‌वणीसह वाट पाहणे सुरु असतें. एकदा का तडाख्यात सापडली की परब्रह्म भेटल्याचा आनंद होऊन 'ब्रहमानंदी' टाळी लागेपर्यंत ढोसणे हा एक कलमी कार्यक्रम सुरु होतो. या मद्याची किंमत जास्ती असल्यामुळे सर्वसाधारण देशी माणूस त्याचा आनंद घेवू शकत नाही. हे कनवाळू सरकारला न पाहवल्यामुळे त्याचीही 'टाळी' लागाची म्हणून देशीची निर्मिती करून मद्य गंगा गावोगावच्या अंगणात पोहचविली (तशीही, देशीची मजा विदेशीत येत नाही असे देशीवाले म्हणतात) देशी माणूस व देशी 'कॉम्बिनेशनची' मजा घ्यायची असली तर अस्सल ग्रामीण भागात जायला हवे. बाजाराचे दिवशी हे अस्सल देशी बेवडे टोळक्या टोळक्याने देशी कपड्यात देशी चढवून, देशी रस्त्याने, देशी मुक्ताफळे, उधळीत देशी स्टाईलने 'मुक्तछंदात' (कवीची क्षमा मागतो) वावरतांना दिसतात. (कधी कधी देशी पोलीस त्यांना देशी हवालातही दाखवितात) त्यांच्याकडे पाहिले की स्वातंत्र्य म्हणजे काय याची प्रचिती आल्याशिवाय रहात नाही.

     आठवडयातून एखादे वेळी पिणाऱ्या बिचाऱ्या देशीवाल्यांना बेवडा, दारुड्या वगैरे विशेषण आपण लावतो. पण रोज विदेशी. पिणाऱ्याला मात्र, त्याने कितीही धिंगाणा घातला, तमाशे केले, शिव्या दिल्या तरी त्याला असली विशषणे न लावता 'साहेबांना आज जरा जास्तीच झाली नाही? असे म्हणून कौतुक केल्या जाते. हे बरोबर नाही. त्यामुळे समस्त 'देशीप्रेमींना' दारुडा व बेवडा म्हणणाऱ्या जनतेचा (देशी दारु घेवून) निषेध करायला काहीच हरकत नाही.

     इंग्रजांच्या आमदतीत मोठ मोठया टोप्यांची फॅशन होती. त्यावेळी त्यांनी मोठ मोठया देशी माणसांना टोप्या घातल्या ! परंतू गांधीजींच्या टिचभर टोपीने या मोठ्या टोप्यांना शह देवून इंग्रजांनाच हद्दपार केले. नंतरच्या काळात गांधीजींच्या विचाराशी फारकत घेणारे तिचा वापर करायला लागल्यामुळे आज गांधी टोपी एक प्रकारे इतिहासात जमा झाली आहे. या टोप्या प्रकरणात काळी टोपी गेल्या बारा वर्षात एकदम चमकायला लागली. इतकी की, जनतेचे डोळे दिपून गेले आहे.सगळं काही 'फाईव्ह स्टार' चकचकित (जनतेला चकित करणारं) झालं आहे.'कालाय तस्मै नमः!'

------------------------------------------------------------दै. दै.विदर्भ मतदार. अमरावती. रविवार पुरवणी 

दि. २५/१०/२०२६.

हरदिके हात ओले...-स्वरबद्ध झालेले महाराष्ट्रातील पहिले कलाली बोली गीत-

 

हरदिके हात ओले आसू खुसीके आखीने 

असो चेहरा हासरो फूल फुल्यो आंगनने

जसी आयी कोजागरी घरे दसरा दिवारी 

परसाको झाळ लाल जाई फुलीती लाजरी

सब ऋतू एक तभे रिमझिम बरसाद 

दूर दूर अभारने इंद्रधनू देये साद

चैत्रपालवी भोवती कुहू कुहू कोकिळको 

झाळ आंबाको मोहर्यो हासे फूल बहावाको

शब्दार्थ:- हरदीके = हळदीचे, हासरो =हसरा, परसाको = पळसाचे, तभे =तेव्हा, अभारने = आभाळत, देये = देतो, झाळ = झाड, आंबाको = आंब्याचे

------------------------------------------------------------------------

रसिकहो,

महाराष्ट्रातील विविध भौगोलिक भागात विविध बोली भाषा बोलल्या जातात.त्याचप्रमाणे कलाली ही बोली विदर्भातील कलाल समाजात बोलली जाते. त्यामुळे मराठवाडा, पश्चिम महाराष्ट्रातील लोकांना कदाचित माहीत नसेल.पण खूप गोड बोली आहे.कलाली बोलीतील गीतांना स्वरबद्ध करणे हे काम माझ्यासाठी आव्हानात्मक होते.कारण माझा बाज वेगळा आणि लोकगीतांसारख्या गाण्यांना स्वरबध्द करणे एकदम वेगळे.परंतू माझा जन्म,बालपण,शिक्षण, नोकरी विदर्भातच झाल्यामुळे विदर्भातीलच विविध बोली भाषा व त्या त्या बोलीतील गाणी माझ्या कानावरून गेली होती.

त्यामुळे मी हे आव्हान स्वीकारले व कामाला लागलो.कवी डॉ. रामदास चवरे यांची गीते वाचता वाचता सुरावटी येत गेल्या आणि चार गाणी तयार झाली.मेलोडीअस चालींना संगीत संयोजक मिलिंद गुणे यांनी पूरक असा स्वरसाज चढवून 'चार चांद' लावले.संपूर्ण गीत ऐकल्यानंतर त्याची प्रचिती आपणास येईलच.ही सगळी गाणी लोकगीताच्या अंगाने गाणे आवश्यक होते.आणि प्राजक्ता गायीलच याची मला खात्री होती.चारही गाणी, गाताना दम लागणारी होती.कारण एक ओळ पुनःश्च गाताना वा प्रत्येक गाण्याच्या दोन दोन ओळी सलग गाताना त्यात श्वास घ्यायला जागाच नव्हती.पण प्राजक्ताने हा अवघड 'श्वासगड' सर केला,

त्याबद्दल तिचे कौतुक.

     'हरदिके हात ओले' हे त्यातल्या त्यात इतर तीन गीतांपेक्षा थोडे वेगळ्या ढंगाचे झाले आहे.यात लोकगीताचा बाज दिसणार नाही. पण उत्स्फूर्त आलेली सुरावट आपणास निश्चित आवडेल याची मला खात्री आहे.हे गीत आज मा. डॉ.अविनाश आवलगावकर, कुलगुरू, मराठी भाषा विद्यापीठ रिद्धपूर,अमरावती. यांचे हस्ते लोकार्पण करतो आहे.

      आपल्या व्यस्त दैनंदिनीतून वेळ काढून शब्दांना पूरक असा सुंदर व्हिडीओ  विवेक काजरेकरांनी तयार केला आहे. ध्वनिमुद्रण पंचम स्टुडिओमध्ये करण्यात आले असून, मास्टरिंग अजय अत्रे यांनी केले आहे.हे वेगळ्या बोलीतील नावीन्यपूर्ण गीत ऐका, आणि आपली प्रतिक्रिया अवश्य कळवा.

आपला

सुधाकर कदम

दसऱ्याच्या हार्दिक शुभेच्छा...

 

प्रेम पिया हम पाये... राजे मधुकररावं देशमुख, माहूर.

‘हरचंद सुरीली नग़मोंसे

 जज़बात जगाये जाते है,

 उस वक़्त की तलखी याद करो,

 जब साज़ मिलाये जाते है।’

     निःसंशय सुरेल गीतांनी आपल्या भावना उल्हासित, प्रफुल्लित होतात़. परंतु त्या एकमेवाद्वितीय क्षणाची उत्कटता लक्षात घ्या की जेव्हा वाद्ये स्वरात मिळविली जातात़. निःसंशय तो क्षण शब्दातीत, वर्णनातीत आहे़. तितकाच शब्दातीत, वर्णनातीत तोहि क्षण आहे की जेव्हा गायक तन्मय होऊन गात असतो. आणि स्वरवेडा श्रोता आपले प्राण कानात आणून ऐकत असताना आत्मविस्मृतीत जातो़. एक अतूट अजोड नाते जोडण्याची शक्ती, किमया, करिष्मा स्वरात आणि फक्त स्वरांतच आहे़. माझे आणि सुधाकर कदम यांचे नाते गेल्या साडेतीन दशकांत जुळल्या गेले. त्याचे गमक वरील शेरमध्ये आहे़.

       कुणाशी नाते जुळते ते उगीचच नाही़. खटपट, प्रयत्न करुन जुळविण्याची ही बाब नाही़. आपल्या काही ऋणानुबंधाच्या गाठी पडलेल्या असतात़. त्या केव्हा पडलेल्या असतात याची आपल्याला कल्पनाही नसते़. परंतु केव्हातरी अनाहुतपणे ती आपल्याला सापडते. आणि त्या गाठीचे रहस्य उलगडत जाते़. त्यावेळी जो आनंद होतो त्या सुखद संवेदनांचं वर्णन करता येत नाही़. माझा आणि सुधाकर कदम यांचा संबंध आला त्याचं रहस्य या ऋणानुबंधाच्या गाठीत आहे़. मला एकवेळा गुरुवर्य पुरुषोत्तमराव कासलीकर म्हणाले होते, “बाबुरावजी, स्वरराजांच्या (#छोटा_गंधर्व) स्वराला मधाची उपमा दिल्याने मधाची महती वाढते, स्वरराजांची नाही!" आज एका निमित्ताने सुधाकर कदम विषयी लिहीत आहे, तेव्हा मला नेमकं वरील विधान आठवलं. वाटते की माझ्या लिहीण्याने सुधाकरची शान वाढत नाही; वाढलीच तर माझी वाढेल़. मी एक स्वरवेडा माणूस आहे़; तो कानी पडला की माझं मन तिकडे धाव घेते़. त्यावेळी माझी "जात कोणती पुसू नका". आठवते़ सुधाकर स्वराचा ठेवा आहे़. स्वराचा वाहता निर्झर आहे़. त्या ठेव्याजवळ बेभान होऊन धाव घेणे हा मधुकराचा स्वभावधर्मच आहे़. नाही तरी ‘घेई छंद मकरंद, प्रिय हा मिलिंद’ आपल्याला हाच संकेत देतो की नाही?

       या साडेतीन दशकात अतूट, अजोड सहवासातून मी सुधाकरचे #ख्याल_गायन ऐकलं आहे़. #नाट्यपदे ऐकली आहेत़. त्यांची #गझल_गायकी ऐकली आहे़. पदेही ऐकली आहे़. हे सर्व ऐकून माझे मन प्रसन्न झाले आहे़. याचे कारण हे की या वेगवेगळ्या गायकीमधून जात असतांना त्यांनी आपला स्वर सोडला नाही़. तालाचे तर भान ठेवलेच पण गायकी ही श्रोत्यांना प्रसन्न करणारी असावी याचेही अवधान ठेवले. यातच त्यांच्या गायकीचे गम्य आहे़. सुधाकर जेव्हा गझल गायकी कडे वळले; त्यावेळी त्यांच्यावर क्वचित टीकाही झाली असेल, पण ते बरोबर नाही़. साचेबंद ख्याल गायकी आणि राग दारीच्या पूर्वापार चालत असलेल्या मजबूत बंदिशी मधून ते घरसले असे म्हणता येईल का? महाराष्ट्रीय श्रोता नाट्यपदवेडा आहे़. ख्याल ऐकल्यानंतर आपल्या आवडत्या नाट्यगीताची तो फरमाईश करतोच़. परंतु त्या नाट्यपदाला कोणता रागाधार आहे. वगैरे चौकशा करुन त्या पदाचा उपमर्द करतो का? नाही ना?

दिले नादॉं तुझे हुवा क्या है ।

आखिर इस दर्द की दवा क्या है ॥

      ही मिर्झा गालिबची गझल कोणत्या एका रागाच्या ख्याल गायकी अंगाने गायची. हा जगावेगळा अट्‌टाहास वरील गझलचा आशय, अर्थ, भावना याचा नीट विचार करुन ती स्वरांनी रंजक करणे; यात गझल गायकाचे कौशल्य आहे़. आपली गझल गायकी पेश करत असता माझ्या कल्पनेप्रमाणे सुधाकर कदम यांनी वरील प्रमाणे व याहीपेक्षा आधक अवधान बाळगले आहे़. पुढे जाऊन मी असंही म्हणेन की अनेक तपांच्या अतूट रियाजातून, विलंबित ख्याल गायक, ज्याला अक्षरमंत्राचा साक्षात्कार झाला आहे, तोच गझल समर्थपणे पेश करु शकेल़. या विधानाला कोणी आव्हान देत असेल तर मी प्रात्यक्षिक द्यायला तयार आहे़.

       स्वरराज छोटा गंधर्व अनेक वेळा यवतमाळला येवून गेले़. त्यांचा मुक्काम त्यांचे शिष्योत्तम श्री पुरुषोत्तम कासलीकरांकडे असे़. अशावेळी मला आवर्जून बोलाविल्या जायचे़ .स्वरराज आले की कासलीकरांच्या घराला सम्मेलनाचे रुप यायचे़. या वर्दळीत सुधाकर कदम सर्वात पुढे पेश असत़. छोटा गंधर्व त्यांचेशी विशेष सलगीने, आपुलकीने वागत असतांना मी त्यांना पाहिले आहे़. अनेकदा हार्मोनियमच्या साथीला सुधाकर कदम यांना बरोबर घेऊन जायचे़.माहुरचे आद्य दैवत श्री रेणुकादेवी़. रेणुकेचे नवरात्र हे माहुरच्या खास आकर्षणाचा काऴ. त्यातल्या त्यात #ललिता_पंचमी चे महत्व तर अनन्य साधारण़. आपली संगीत सेवा रेणुकेच्या चरणी अर्पण करण्यास दूर-जवळचे अनेक कलाकार येत़. त्यात सुधाकर कदम हे प्रामुख्याने असत़. त्या दिवशीच्या संचलनाची जिम्मेदारी आम्ही त्यांचेवर टाकत असू़. ही जबाबदारी ते रात्री नऊपासून सकाळी सुर्योदयापर्यंत निरलसपणे पार पाडत़. संगीत महफिलीचे संचलन करणे ही स्वयं एक कलाच आहे़. त्याला संगीताचा आत्मा ओळखणारा जाणकारच हवा़. येर्‍या गबाळ्याचे ते काम नाही़. संगीताप्रमाणे गोड वाणी, प्रसन्न मुद्रा, उत्तम जोपासलेले शरीर सौष्ठव, मनमिळाऊ स्वभाव या सर्वामुळे ते त्या नऊ-दहा तासाच्या स्टेजवर मानापमानातल्या धैर्यधरासारखे वाटत़. यावेळचा त्यांचा पोषाखही अगदी प्रसंगाला अनुरुप असा चोखंदळ असे़. अशा या मनस्वी कलाकाराची मराठी गझल गायकी विदर्भाइतकीच पश्चिम महाराष्ट्र- मध्यप्रदेशात गाजली़. त्यांच्या मैफिलींचे वृत्त वर्तमान पत्रातून मी वाचत होतो तेव्हा मला मनःपूर्वक आनंद व्हायचा़.

       सुधाकर कदम आर्णीला़ स्थायिक झाले़. #गांधर्व_संगीत_विद्यालय ही स्वतंत्र संस्था निर्माण करून संगीताचे दान त्यांनी दिले़. या संस्थेच्या विद्यमाने ते दरवर्षी संगीत सम्मेलन घेतात़. या वेळी ते जीव ओतून त्यात राबतात़. सम्मेलन असते एक ना दोन दिवसाचे़ पण त्यामागचे जे कष्ट एक महिना आधीपासून उपसावे लागतात; याचा प्रामाणिक आढावा घेतला तर सम्मेलन काय असते ते कळेल़. संगीत सम्मेलनासोबतच #अभिनय_कला_मंडळ, #शिवजयंती_उत्सव_समिती, #तालुका_पत्रकार_संघ, #सरगम, अशा अनेक संस्थांची स्थापना करून #सामाजिक, #राजकीय, #सांगीतिक, #बौध्दिक या सर्व स्तरावर आपल्या जीवनाची वाटचाल दमदारपणे चालत असता त्यांनी थोड्याच काळात अमाप लोकप्रियता मिळवली़. हिंदू आणि मुस्लिम समाजात ते सारखेच लोकप्रिय आहेत़. हरदिल अजीज़ आहेत़. भावी आयुष्यात त्यांना आणखी लोकप्रियता मिळो, सगळ्यांचे हरदिल अजीज़ होवो ही या रौप्य महोत्सव प्रसंगी कामना.

  रसिकाग्रणी 

-राजे मधुकरराव देशमुख 

 (माहूर)

-------------------------------------------------------------------------------------------

(गांधर्व संगीत विद्यालय,आर्णी. रौप्य महोत्सवी विशेषांक १९९९ मधून ...)

नवीन 'कलाली बोली' गीत... हरदीके हात ओले.

 

उशीर झाला तुला यायला... ईलाही जमादार.

 उशीर झाला तुला यायला अखेर तू आलास तरी

तगमग झाली जरी जिवाची सुटली नाही आस तरी

असा अचानक निघून जाशिल कुठे वाटले स्वप्नांना

सांग कशाला पेरलेस तू सभोवताली भास तरी

परीकथेसम कळ्याफुलांची गोष्ट सांगते मनास मी

सांग कधी आला का येथे एखादा मधुमास तरी

-इलाही जमादार