गझल

माझी मराठी गझल गायकी

मराठी गझल गायकीला तशी कोणतीही परंपरा नाही.माझ्या अगोदर मराठी गझल,गझलसारखी गाण्याचा फ़ारसा प्रयत्न कोणीच केला नसल्यामुळे मराठी गझल गाणे हे माझ्यासाठी आव्हान होते.मराठीमध्ये गझल जशी उर्दूकडून आली तशीच मराठी गझल गायकीही उर्दू गझल गायकांकडून उचलावी लागली.माझी गायकी किंवा ढंग हा पाकिस्तानचे मेहदी हसन,फ़रिदा खानम,गुलाम अली व आपले जगजीत सिंग ह्यांच्या गायकीवरुन तयार झाला आहे.त्या काळात विदर्भातील यवतमाळ जिल्ह्यातील आर्णी सारख्या आडवळणी गावात वरील गायकांच्या ध्वनिमुद्रिका सुध्दा मिळत नव्हत्या.पाकिस्तान रेडिओवरुन जे काही ऐकायला मिळायचे त्यावरुन मला जेवढे शिकता येईल तेवढे शिकत गेलो.पुढे स्व.सुरेश भटांनी मला मेहदी हसन,फ़रीदा खानम, यांच्या ध्वनिफ़िती दिल्या.हळूहळू गुलाम अली,जगजीत सिंग,बेगम अख्तर यांच्याही गायकीचा अभ्यास करुन मी माझा वेगळा असा बाज निर्माण केला. (पृष्ठ क्रमांक क्लिक केल्यास एक- एक पृष्ठ आपल्याला वाचता येईल)

पृष्ठ क्र.



Saturday, November 14, 2026

मनातल्या मनात...

     दृष्टीस न येणारा पण सतत आपले अस्तित्व दाखवणारा माणसाच्या शरीरातील हलकट अवयव म्हणजे मन, ही माझी मनाची व्याख्या! मनाचं वर्णन बहिणाबाई इतक योग्य रीतीने कोणीच केलं नसेल. तपशीलवार एक एक मुद्दा घेवून प्रत्येक कडव्यात मनाचे वेगळेवेगळे रंग चितारल्यामुळे मन ही कविता मनात घर करून जाते. (मनातल्या घरातून ते आपल्याला केव्हा, कसे व कोठे घेऊन जाईल हे सांगता येत नाही.)

     स्त्री-मनाचा थांग लागणे कठीण आहे असे म्हणतात. पण असे म्हणणे म्हणजे स्त्रियांवर अन्याय करणे आहे. कारण मन कोणाचेही असो, त्याचा थांग लागणं कठीणच आहे. ज्याचे सोबत अख्खे आयुष्य काढले त्याच्या मनाचा थांग आपल्याला लागत नाही तर दुसऱ्याची बातच सोडा ! जिवलग म्हणून ज्याला आपण हृदयाशी कवटाळतो तोच मित्र वेळ आल्यावर केसाने गळा कापायला कमी करीत नाही. (हेही मनामुळेच घडते ना?)

     मनाला बांधून ठेवणं कठीण जातं. ते कोणावरही बसतं, कुठेही रमतं, कशातही मिळतं, कुठे कुठे उबतं, कशावरून तरी उतरतं, दुखतं, खुपतं वगैरे. मनाचे हे व्यापार पाहिले की त्याला फुलपाखराची उपमा द्यावीशी वाटते. अशा या नटखट व छचोर मनाला समर्थांनी सज्जन कसे म्हटले याचे नवल वाटते. (मना सज्जना भक्तिपंथेचि जावे) बरे! सज्जन म्हटले तर म्हटले, वर त्याला भक्तिपंथेचि जावे असा सल्लाही दिला! (मला वाटते हा उपदेश फक्त सज्जन मनाकरिताच असावा) मनाइतकं बेभरवशाचं जगात काहीच नसताना 'भक्ती पंथाचं' नाटक करणाऱ्याला मात्र 'मनी नाही भाव म्हणे देवा मला पाव, देव अशानं भेटायचा नाही रे, देव बाजारचा भाजीपाला नाही रे' असे ठणकावून सांगताना राष्ट्रसंत दिसतात. एकदाचं मन भक्ती मार्गाला लागलं की 'राम रंगी रंगले मन' किंवा 'मन लागले लागले, तुझ्या स्वरूपी रंगले' असे म्हणत भक्ती मार्गात रंगणे, रमणे सुरू होते.

     इकडे मात्र तरूण मनं आपआपल्या उपद्व्यापात गर्क असतात. नवथर तरुणीच्या हळुवार भावनांना कोणी साद घातली की ती 'मनमोराचा पिसारा फुलवत' थुई थुई नाचायला लागते. तर कोणी प्रियकर 'सांग कधी कळणार तुला भाव माझ्या मनातला' असे म्हणत प्रेयसीभोवती रुंजी घालतांना दिसतो. 'मनातल्या मनात मी तुझ्या समीप राहतो' असे म्हणणाऱ्या मनाला कशाची उपमा द्यावी हे कळत नाही. (अशा मनाचे बरे असते...मनात आलं की दीपिकाच्या समीप, मनात आलं की आलियाच्या किंवा प्रियांकाच्या समीप. क्षणभरातच (बायको सोडून) कोणाच्याही समीप.) धन्य त्या मनाची. मनाच्या मंदिरात हळूच प्रवेश करून गाभाऱ्यात प्रस्थापित होणाऱ्या प्रियकराचे व हा सोहळा करून घेणाऱ्या प्रेयसीचे मला कौतुक वाटते. कारण आमच्या वेळी मुली बघणे, पसंत करणे हे काम वडिलधाऱ्यांचे असे. त्यांना मुलगी आवडल्यावर उपचार म्हणून मुलाने मुलगी बघणे, (मुलगी बघितली की होकार द्यावाच लागत असे) त्यांनतर व्यवहार ठरले की, डायरेक्टर लग्नच! (लग्नाचेही असेच.. काया, वाचा, मने जिचा स्वीकार केला तिच्याशी मन जुळेल की नाही याची काहीच खात्री नाही) त्यामुळे गाभारा तर सोडाच पण मंदिराच्या पायऱ्यांपर्यंत जाण्याचीही संधी आम्हाला मिळाली नाही. ( असते एकेकाचे नशीब !)

     मनाचेही प्रकार आहेत. मोठं मन, कोतं मन, बाल मन, वगैरे वगैरे. (सुंदर मनाला 'सुमन' का म्हणत नाही?) मनाच्या या प्रकारावरून माणसाची 'जात' लवकर लक्षात येते. मोठ्या मनाचा म्हटलं की, उदारहृदयी माणूस समोर उभा राहतो. कोत्या मनाचा म्हटलं की कंजूष व कुजकट मनाचा म्हटलं की आपोआप सर्वत्र दुर्गंधी पसरते. निसर्गनियमाप्रमाणे श्रीमंत माणसाचं मन खूप मोठं व गरीबाचं मन लहान असायला हवं. परंतु अनुभव मात्र याच्या उलट येतो. मनाच्या मोठेपणासाठी हा निकष लावता येत नाही. एखाद्या गरीबाने परिस्थिती नसतानाही गरजवंताला दिलेला एक रुपया व धनवान माणसाने दिलेले एक हजार रुपये यात एक रूपयाचे मोल अधिक ठरते. पण दानशूर मात्र धनवंतच ठरतो.

     मनाचे सगळ्यात मोठे वैरी म्हणजे डोळे व चेहरा. मनातले गुपित दुसऱ्याला कळू न देण्याचा कितीही प्रयत्न केला तरी डोळे व चेहरा त्याचे बिंग फोडल्याशिवाय राहत नाही. यावरील नियंत्रण ज्याला जमले तो परमोच्च पदाला पोहचतो. मग तो राजकारणी असो की भक्तीमार्गी !

वाढदिवसाच्या शुभेच्छा.... सुरेश वाडकर.


 

Wednesday, November 11, 2026

शब्द माझे...


 

मराठी गझलेचा जागतिक संचार'


 .     ह्या आंतरराष्ट्रीय चर्चासत्राचा लक्षवेधक असा उद्घाटन समारंभ १२ जाने. २०१७, गुरु. रोजी सकाळी ११ ते दुपारी १२ ह्या वेळेत संपन्न झाल्यावर जगाच्या पाठीवरील मराठी गझल' हे पहिलं सत्र (पूर्वार्ध) ज्येष्ठ मराठी साहित्याभ्यासक डॉ. बिदन अब्बा (मराठी विभागप्रमुख, म. गांधी इन्स्टिट्युट, मोका, मॉरिशस) ह्यांच्या अध्यक्षतेखाली घेण्यात आलं.

     डॉ. बिदन अब्बा हे मूळचे कोकणातले असून ते त्यांच्या वाडवडिलांपासून मॉरिशस इथं स्थायिक झालेले आहेत. त्यांनी अहमदनगर / अहिल्यानगर इथले माझे मित्र डॉ.चं. वि. जोशी ह्यांच्या मार्गदर्शनाखाली आमच्याच मराठी विभागातनं पीएच. डी. संपादन केलेली आहे. त्यामुळं त्यांना आमच्या विभागाबद्दल आदर आणि आपुलकी आहे. त्यांच्या जोडीला दुबईहून आलेले मराठी भाषाप्रेमी शैलेंद्र साठे आणि अमेरिकेहून आलेल्या सौ. सोनाली जोशी हे दोघे वक्ते म्हणून उपस्थित होते. तिसरे वक्ते फ्रान्सचे नितीन वानखेडे हे मात्र काही अपरिहार्य कारणामुळं उपस्थित राहू शकले नाहीत. अध्यक्ष आणि उपस्थित दोन वक्ते ह्या तिघांनी मराठी गझल ही पुस्तकांमधून आणि गायनामधून आमच्या देशामध्ये पोहोचत आहेच. शिवाय ती जगाच्या पाठीवर सर्वत्रच पोहोचत आहे, ह्याबद्दलचं समाधान व्यक्त केलं.

     भोजनानंतर दुपारी २ ते ३.३० ह्या वेळेत दुसरं सत्र झालं. मराठी गझलेला जगभर पोहोचवण्यासाठी गझलकारांनी काय केलं पाहिजे?' हा ह्या सत्राचा विषय होता. अध्यक्षस्थानी माझा ज्येष्ठ गझलकारमित्र इलाही जमादार (पुणे), तर वक्ता म्हणून सौ. संगीता जोशी (पुणे) आणि ए. के. शेख (पनवेल, जि. रायगड) हे दोन ज्येष्ठ गझलकार होते.दुबईच्या एक स्त्री-गझलकार सुषमा शिंदे ह्या मात्र काही अपरिहार्य कारणामुळं उपस्थित राहू शकल्या नाहीत. जगभरातल्या गझलप्रेमींनी आपणहून मराठी गझलेकडे वळावं, इतक्या तोलामोलाची, सकस आणि दर्जेदार गझल आम्ही मराठी गझलकारांनी लिहिली पाहिजे', असा ह्या सत्रात ह्या सर्व तीन ज्येष्ठ गझलकारांच्या मनोगतांचा सूर होता. ह्या सत्राचं वैशिष्ट्य असं की, सत्रातल्या सहभागी गझलकारांनी मनोगतं व्यक्त करून वैचारिक रंग तर भरलाच. शिवाय आपापल्या गझला सादर करून गझलरंगही भरला.

     चहापानानंतर दुपारी ३.४५ ते ५.१५ ह्या वेळेत तिसरं सत्र झालं. त्याचं अध्यक्षस्थान #आद्य_मराठी_गझलगायक #गझलगंधर्व सुधाकर कदम (आर्णी,जि यवतमाळ/पुणे) ह्यांनी भूषवलं. मराठी गझलेला जगभर पोहोचवण्यासाठी गझलगायकांनी काय केले पाहिजे? 'ह्या विषयावरच्या ह्या सत्रात वक्ते म्हणून डॉ. शशिकला शिरगोपीकर (पुणे), दत्तप्रसाद रानडे (देवगड, जि. सिंधुदुर्ग/पुणे), शिवानी शिरोडकर (दुबई) आणि सौ. शुभांगी पेठे (अमरावती/पुणे) हे जुने-नवे गझलगायक सहभागी झाले होते.ह्या गझलगायकांनी सत्रात आपले विचार तर मांडलेच. शिवाय गझलगायनही सादर करून उपस्थित गझलप्रेमींचे कान तृप्त केले. ह्या सत्राचं प्रायोजकत्व विद्यापीठाच्या ललित कला केंद्राकडे होतं. ते त्यांनी चोखपणे बजावलं. विशेषतः केंद्राचे संचालक डॉ. प्रवीण भोळे ह्यांनी सर्व सहकार्य मनापासून केलं. अशा प्रकारे तीन दिवसीय चर्चासत्रातला पहिला दिवस यशस्वीपणे संपन्न झाला. संत नामदेव सभागृह हे सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत विविध महाविद्यालयांचे प्राध्यापक, विद्यापीठातले विद्यार्थी आणि अन्य गझलप्रेमी ह्या सर्वांच्या उपस्थितीनं हाऊसफुल्ल राहिलं, हे विशेष! (क्रमशः)

-डॉ.अविनाश सांगोलेकर

कविता


 

सोसण्याचा सूर करणे ज्यास जमले ...मराठी गझल.

 



एक गझल .... शब्द आणि संगीत माझेच असून गायिका प्राजक्ता सावरकर शिंदे हिने अतिशय सुंदर आणि ताकदीने सादर केली आहे.अप्रतिम संगीत संयोजन मिलिंद गुणे यांचे आहे.यातील पांडुरंग पवार (तबला), अभिषेक बोरकर (सरोद), कल्याणी मुजुमदार (व्हायोलिन), मिलिंद शेवरे (गिटार) या कलाकारांचे  मोलाचे सहकार्य लाभले.मिक्सिंग-मास्टरिंग अजय अत्रे  यांनी केले असून,ध्वनिमुद्रण पुण्यातील पंचम स्टुडिओमध्ये केले आहे. प्रमुख सहकारी निषाद कदम.

साठवणीतील आठवण

डावीकडून -सुरेश भट,सुधाकर कदम आणि कवी लक्ष्मीकांत तांबोळी.खाली बसलेला रवींद्र तांबोळी.





संगीत आणि साहित्य :