दयासागरा जगदाधारा
तुजवीण आता कुठे निवारा
अक्षरवाणी अमृतगाणी
डोळा झरते झरझर पाणी
पावन मन हो गंगाधारा
तुजवीण आता कुठे निवारा
अखंड कीर्तन हृदयी होते
तुझे दयाळा दर्शन होते
खुलतो नयनी मोरपीसारा
तुजवीण आता कुठे निवारा
प्रेम तुझे दे घे पोटाशी
जगी राहिलो मीच उपाशी
करुणकृपेच्या अक्षतधारा
तुजवीण आता कुठे निवारा
गायक - पं. शौनक अभिषेकी
#headphone_please
आयुष्यात आपली वाहवा व्हावी, सत्कार व्हावा, एखादा तरी पुरस्कार मिळावा असे प्रत्येकालाच वाटत असते, नुसतेच वाटत नसते तर प्रत्येकजण या सुखाकरीता आसुसलेला असतो, पण काही खास लोकांच्याच नशिबी हे सर्व प्रकार असतात त्याला आपण काय करू शकतो ?
मोठं-मोठे राजकारणी,कवी,साहित्यिक,
संशोधक,उद्योजक कुठेतरी वर्णी लागावी म्हणून राजकीय कोलांट उड्या घेवून डोंबाऱ्याचा खेळ करीत असल्याचे दिसून येते. माझा एक मित्र असाच कोल्हाट्याचा खेळ करण्यात प्रसिद्ध होता. कोणत्या तरी महामंडळाच्या अध्यक्षपदाचा सन्मान आपल्याला मिळावा माणून त्याने निळ्या टोपीचा आश्रय घेवून काँग्रेसशी अंग संग सुरू करून, दतितोद्धारक अशी प्रतिमा निर्माण करण्याकरीता अनेक सोंगे केली. पण दलित काही फसले नाही आणि एका निवडणुकीत आपला हातही दाखविला. तसेच काँग्रेसवाल्यांनीही धतुरा दाखविला, तरी पण काँग्रेसचे शासन असेपर्यंत त्याचे लांगुलचालन सुरुच होते. एवढेच नव्हे तर ज्या काँग्रेसी पुढाऱ्याला ते शिव्या द्यायचे त्यांच्याच घरी खरकटे सावडायचेही काम त्याने केले. काही दिवसांनी काँग्रेसचे राज्य जाऊन यूतीचे राज्य आले. तर या कवी मित्राने लगेच कोलांट उडी घेवून एकदम भगवी पताका खांद्यावर घेतली व सेना भवनाच्या वाऱ्या करून 'किर्तन' करणेही सुरू केले आणि बाळासाहेबांसमोर नतमस्तक होवून काँग्रेस पक्ष किती वाईट होता यावर साहित्य निर्मीतीही सुरू केली. हे सगळे कशासाठी तर मान सन्मान, अध्यक्षपद, सत्कार, पुरस्कार या 'आत्मिक' सुखासाठी! भगवे सरकारही याला पुर्णपणे ओळखून असल्यामुळे त्याची वर्णी कुठेच लागली नाही, त्यामुळे थोड्याच दिवसात हा 'वार'करी भगवी पताका उत्तरवून भगवी-हिरवी पताका खांद्यावर घेता झाला. पण हिरवे-भगवेही त्याला ओळखून असल्यामुळे हे घडले नाही. तर मंडळी पुरस्काराची लालसा माणसाला किती लाचार बनवते हे आपल्या लक्षात आलेच असेल.
आदर्श शिक्षकाचा पुरस्कार मिळावा असे मलाही खूप वाटत होते. पण त्याकरीता करावे लागणारे तांगुलचालन न जमल्यामुळे, जिल्हा समितीने निवड केल्यावरही मला टाळण्यात आले.दुसऱ्या वर्षी शिक्षणाधिकाऱ्याने पुनः नाव पुढे केले.तेव्हाही मला टाळल्या गेले.खोलात जाऊन चौकशी केल्यावर कळले की, आर्णीत शिवजयंती उत्सव सुरु केल्यामुळे लागतेल्या कलमांमुळे पुरस्कारापासून वंचित करण्यात आले आहे. आपल्याच महाराष्ट्रात छत्रपतींची जयंती साजरी केल्यामुळे आपल्यावरच कलमा लागू शकतात व त्यामुळे न्यायालयाचे खेटेही ध्यावे लागतात हे माहीत नव्हते.दुसरे असे की,किरकोळ कलमा लागल्यामुळे आपल्या देशात पुरस्कारापासून वंचित केल्या जावू शकते, पण ३०२ ते ४२० पर्यंतच्या कलमा लागलेली व्यक्ती मात्र आमदार, खासदार व मंत्री होवू शकते हे पाहून तर मला माझ्या शिक्षकी पेशाची लाज वाटून आपण शिवजयंती सारखे समाज विघातक काम करण्यापेक्षा खून, मारामाऱ्या, बलात्कार, जाळपोळ वगैरेसारखी 'राष्ट्रीय' कार्य केली नाही याचे वैषम्य वाटायला लागते.
यावरून शासकीय पुरस्कार मिळविणे ही ही एक कला आहे हे आम्हाला पटायला लागले. ज्याने काहीही न करता फक्त 'कलाबाजी' केली तो जिंकला, व जो नुसतेच कार्य करीत राहिला तो हरला। शासकीय पुरस्कार मिळविण्याकरीता समोरची व्यक्ती आदर्शच असली पाहिजे असे काही नाही. ती फक्त दर्शनीय असली तरी चालते. एकतर त्या व्यक्तीला राजकीय वजन हवे किंवा राजकीय वजन पेलण्याची क्षमता तरी हवी, तसेच लाळघोटेपणा हा ही दुसरा गुण त्याच्या रोमरोमात भिनलेला असायला पाहिजे. (हे दुसरे क्वालिफिकेशन' यात अतिशय महत्वाचे ठरते) अर्थात योग्य व्यक्तींना पुरस्कार मिळतच नाही असेही म्हणता येत नाही. कधी मधी चुकून माकून योग्य माणसालाही पुरस्कृत केल्या जाते. पण अशी उदाहरणे कमीच!
पुरस्कार मिळाल्यावरही कधी कधी काय गंमत घडते बघा. आर्णीला संगीत शिक्षक म्हणून कार्यरत असताना १९८६ मध्ये मला माझ्या मराठी गझल गायकीच्या क्षेत्रातील अतुल्य सांगीतिक योगदानाबद्दल नागपूरच्या मा. बा. गांधी चॅरिटेबल ट्रस्टने कै. मोतीलालजी बंग हा प्रतिष्ठेचा समजला जाणारा पुरस्कार (५००० रु.व शाल श्रीफळ आणि मानपत्र) जाहीर केला. पुरस्कार वितरणाचा नयनरम्य सोहळा आर्णीतच झाल्यामुळे पाहुणा व यजमान अशी दुहेरी भूमिका माझ्या वाट्याला आली, सरस्वती स्तवन, स्वागतगीत माझ्याच दिग्दर्शनाखाली सादर केल्या गेले. व थोड्याच वेळात पुरस्कार घ्यायलाही पुढे झालो. त्यामुळे आपल्या लग्नात आपणच बँड वाजवण्याचा जानंद काय असतो तो मला उपभोगायला मिळाला.
पुरस्कारामुळे माणसाचे मोठेपण वाढते की माणसामुळे पुरस्काराला मोठेपणा येतो है अजूनपर्यंत मला कळले नाही, कारणा काही सामान्य व्यक्ती पुरस्कारामुळे मोठ्या झाल्याचे व काही पुरस्कार व्यक्तीमुळे मोठे झाल्याचे मी पाहिले आहे. थोर समाजसेवकाला दंगली भडकवितांना पाहून, आदर्श शिक्षकाला मद्यपान करून गटारात लोळताना पाहून, गुणवंत कामगाराचे अवगुण पाहून, समाज गौरवाचा 'माज' पाहून, देशबंधूच्या देशविघातक कारवाया पाहून, हरिभक्त परायणाची स्त्री भक्ती पाहून, वनमित्राची आरामशीन पाहून, पर्यावरणवाद्यांचा (वृक्षमित्र) लाकडांचा धंदा पाहून, सर्वोदय वाद्याच्या अनेक खाजगी संस्था व जमवलेली माया पाहून, वेदशात्र संपन्नांचे बायाबापड्यांना नादी लावणे पाहून, व्यसनमुक्तीवाल्यांचे दारुकाम पाहून उपाध्या व पुरस्कार हे किती तकलादू असतात ते कळते. तरीपण त्याची ओढ मात्र कमी होत नाही.
---------------------------------------------------------------
दै.विदर्भ मतदार, अमरावती. रविवार दि.२०/९/२६
तूच माझे गीत कोमल, भाव तू उल्हास रे
तूच माझी अर्चना, तू अंतरी विश्वास रे...
प्राण माझे फूल झाले पाऊली मी वाहिले
तूच त्याचा गंध झाला विश्व हे गंधाळले
जागविली तूच माझ्या लोचनी अभिलाष रे
तू ढगांच्या पार नाही, तू सदा साक्षात रे
तू दयेची सावली तू आशयाचा हास रे
एक तुझिया मीलनाची लागलीसे आस रे
तू क्षमा शांतीत आहे होतसे आभास रे
प्रात संध्या तूच आहे तूच अश्रू ऱ्हास रे
श्वास तू घेताच माझे डोलती निश्वास रे
एकमेकांशी प्रेमाने वागण्याचा, अडी-अडचणीत कामी येण्याचा, वेळप्रसंगी एकमेकांना सांभाळून घेण्याचा व संकटकाळी धावून जाण्याचा अलिखित करार म्हणजे 'मैत्री'!
संघटन करून राहण्याची वृत्ती जेव्हापासून माणसाने जोपासली, तेव्हापासूनच नात्यांसोबत मैत्री हा प्रकारही अस्तित्वात आला असावा.
समविचारी, समआचारी व्यक्तीशीच मैत्री जुळते. कुठे ना कुठे तरी एखादा सूर जुळल्याशिवाय मैत्री होऊच शकत नाही. भिन्न भिन्न विचाराच्या व्यक्तींमधेही एखादा समान धागा मैत्री निर्माण करताना दिसतो.
मैत्रीचे व मित्रांचे अनेक प्रकार, अनेक पद्धती आपणास दिसून येतात. त्यातील राजकीय मैत्री हा फार गहन विषय आहे.हिंदी-चिनी भाई भाई म्हणत १९६२ मध्ये युद्ध पुकारून देशाच्या उत्तर पूर्व भागाचा लचका तोडणाऱ्या चीनची मैत्री साऱ्या जगाला माहीत आहे. (सध्याही युद्ध न करता पुन्हा तोच प्रकार सुरू आहे.) पंडित नेहरू व लॉर्ड माउंटबॅटन यांच्या मैत्रीची चर्चा आजही चवीने केली जाते. हिटलर मुसोलिनी मैत्री सुद्धा प्रसिद्ध आहे. महायुद्धाच्या काळात 'मित्रराष्ट्र' हा शब्द तर परवलीच्या शब्दाइतका महत्वाचा ठरला होता.
कृष्ण सुदाम्याची मैत्री सर्वश्रुतच आहे. या मैत्रीला कोणते नाव द्यावे कळत नाही.धन्य तो कृष्ण व धन्य तो सुदामा! आज तर मोठ्या पदावर गेल्यावर आपल्या आईवडिलांना त्यांच्या गावरान पेहेरावामुळे ओळख न दाखवणारे महाभाग आपण बघतो.ते अशा सुदाम्याला काय ओळख दाखविणार?
कृष्णाच्या मित्रप्रेमात गरिबी श्रीमंती आड आली नाही. तशीच कर्ण व दुर्योधनाच्या मैत्रीतही कोणत्याच बाबी आड आल्या नाहीत.पांडव आपले सख्खे भाऊ आहेत हे समजल्यावर जर कर्णाने जर दुर्योधनाचा पक्ष सोडला असता तर युद्धिष्ठिराऐवजी तोच हस्तिनापूरच्या गादीवर बसला असता. पण मृत्यू समोर दिसत असूनही त्याने मित्राशी इमान राखून मृत्यूला कवटाळले व मैत्रीची शान वाढविली.
मित्र कसा असावा याबद्दल प्रत्येकाचे मत सारखेच असते.पण हे मत मित्राने आपल्याशी कसे वागावे याबद्दलचे असून,स्वतःवर पाळी आल्यावर मात्र यात बदलही होऊ शकतो. मैत्रीची जाण ठेवून मित्राचे उपकार स्मरून वागणाऱ्यांची, अपवाद सोडून वानवाच आहे.मतलबापुरते मैत्रीचे ढोंग करणारेच बहुतकरून दिसून येतात.तुम्हाला वापरून फेकणारी मित्राची ही जात अतिशय घातक असून केसाने गळा कापण्यात वस्ताद असते.त्यामुळे मित्रासाठी जीव देणारे वा जीव लावणारे आता इतिहासजमा झाल्यातच जमा आहे. असे जरी असले तरी पण प्रत्येकाला एका सच्च्या मित्राची सतत आवश्यकता भासत असते, हे ही तितकेच खरे!
माणसाच्या आयुष्यात मित्राईतकेच महत्व मैत्रिणीलाही आहे. (हे बायकोला कसे समजावून सांगावे हा प्रश्नच आहे.) पण विवाहित पुरुषाला जर एखादी मैत्रीण असली तर बायको खपवून घेत नाही. (अर्थात, बायकोला जर मित्र असला तर नवराही खपवून घेत नाही.ही गोष्ट वेगळी.) मोठमोठेपुढारी,राजकारणी,नेते,साहित्यिक ,गायक,
संगीतकार,संशोधक यांना त्यांच्या क्षेत्रात प्रोत्साहन देणाऱ्या मैत्रिणी (यांना ते 'प्रतिभा' असे म्हणतात.) त्यांच्या आयुष्याचे अविभाज्य अंग बनलेल्या दिसतात. (हे विधान सगळ्यांनाच लागू होते असे नाही.) ह्या 'प्रतिभां'च्या निकट सानिध्यामुळे बरीच मंडळी आपले ध्येय साध्य करतांना दिसून येते. (कुणाकुणाची पत्नी पण त्याची 'प्रतिभा' असू शकते.) विवाहित पुरुषांच्या मैत्रिणीमुळे त्यांच्या घरात कलह निर्माण झाल्याच्याही अनेक घटना आहेत. ते काहीही असले तरी मैत्रीण असणे ही आयुष्यातील एक सुखद अनुभूती आहे असे अनेकजण मान्य करतांना दिसतात.कोणाच्या नशिबात असते,कोणाच्या नाही! त्यामुळे उगाच जळफळाट करून घेण्यात काहीच अर्थ नाही.
राजकीय मैत्रीबद्दल तर न लिहिलेलेच बरे. कोणता पक्ष कोणाच्या गळ्यात केव्हा गळा घालून 'चुम्मा चुम्मा दे दे चुम्मा' हे गाणे आळवील हे सांगता येत नाही. या चुम्माचाटीमुळे पक्षांची शकलं झालेली आपण सर्वजण बघत आहोतच.राजकारणात कोणी कोणाचा शत्रू नसतो व कोणी कोणाचा मित्र नसतो. वेळ पाहून रंग बदलणारी ही जमात आहे. त्यामुळे यांच्यावर जास्ती लिहीण्यात काही मजा नाही.
----------------------------------------------------------------
दै. विदर्भ मतदार, अमरावती. रविवार दि. १२/९/२६
माझ्या संगीत दिग्दर्शनाच्या कारकिर्दीचा प्रारंभ वयाच्या सोळाव्या वर्षी (१९६५) ऑर्केस्ट्रा पासून सुरु झाला.सध्या २०२६ सुरू आहे.म्हणजे ६० वर्षे उलटलीत.या प्रवासात मराठी/हिंदी मिळून जवळ जवळ ३५० स्वर रचना झाल्या आहेत.त्यातील काही उत्तर प्रदेशातील #हाथरस येथून प्रकाशित होणाऱ्या '#संगीत' मासिकात स्वरलिपीसह उपलब्ध आहेत.तर काही... कॅसेट्स,सीडी,युट्युब वा अन्य 'ऑडिओ प्लॅटफॉर्म्स'वर पद्मश्री सुरेश वाडकर,अनुराधा मराठे,पं. शौनक अभिषेकी,वैशाली माडे,वैशाली सामंत,रसिका जानोरकर,मयूर महाजन,प्राजक्ता सावरकर शिंदे,राधिका ताम्हणकर देशपांडे,गायत्री गायकवाड गुल्हाने,नेहा दाऊदखाने,कल्पिता उपासनी,उत्कर्षा शहाणे,दिनेश अर्जुना,भैरवी कदम,रेणू कदम,प्रशांत कदम,आदित्य फडके,अविनाश जोशी,वैशाली पुल्लीवार,रफिक शेख,डॉ. सुशील देशपांडे, मोहन भिवरकर,सचिन डाखोरे या गायक/गायिकांच्या आवाजात उपलब्ध आहेत.नागपूर आकाशवाणीवरून सादर झालेल्या सर्व रचना रसिकांपर्यंत पोहोचल्या असतील असे नाही.ज्या रचना रसिकांपर्यंत पोहोचल्या नाहीत,त्या पोहोचवण्याचा प्रयत्न संगीतकार म्हणून सध्या सुरू आहे.
खालील रचना ऑर्केस्ट्रामध्ये असताना १९६५ मध्ये स्वरबद्ध झाली.माझ्या आयुष्यातील ही पहिली स्वर रचना होय.
चल आपण दोघे लहान होऊ या
बालपणीचा काळ सुखाचा फिरुनी पाहू या
तुझे नि माझे जग ते सुंदर होते त्या वेळी
नभी विहरती स्वैर पाखरे चिंता ना कसली
कळ्या फुलांशी कुजबुज हितगुज
फिरुनी चल करू या...
किती कहाण्या गेल्या रंगुन, गच्चीवर गप्पा
कवितांच्या कोड्यात कितीदा येत लारीलप्पा
भातुकलीचा खेळ मजेचा, फिरुनी खेळू या...
घेऊन हाती हात उपवनी स्वच्छंदे फिरलो
उन्हात वणवण कधी भटकलो पावसात भिजलो
तरुण मनाला अजुन आवडे गारा वेचाया...
-कवी अज्ञात
(त्यावेळी कवीचे नाव लिहून ठेवावे, ही पण अक्कल नव्हती.😊)
जहांगीरच्या काळात तानसेनाचा मुलगा बिलास खान याने 'बिलासखानी तोडी' नामक अतिशय गोड रागाची रचना केली. हा राग भैरवी थाटोत्पन्न मानतात.याला जवळचे असे भैरवी, भूपाल तोडी व कोमल रिषभ आसावरी हे तीन राग आहेत. हे तीनही राग समप्रकृतिक असले तरी चलन,स्वर लागाव,वर्ज स्वर यामुळे एकदम वेग-वेगळे आहेत.
बिलासखानी तोडीचे चलन तोडीप्रमाणे असल्यामुळे यातील गांधार स्वर तोडीप्रमाणेच अती कोमल लावायला हवा.यात पंचम हा न्यास स्वर आहे.पण अवरोहात याला घेतल्या जात नाही.तसेच आरोहात वर्ज असलेला निषाद कधी कधी रंजकता वाढविण्याकरिता घेतल्या जातो.हा एक अतिशय गोड आहे पण गायला मात्र कठीण आहे.हा मींडप्रधान राग आहे.याची प्रकृती शास्त्रानुसार शांत आणि गंभीर आहे.या रागात हिंदी वा मराठीत गाणी नसल्यातच जमा आहे.'लेकिन' या चित्रपटातील गुलजार यांचे शब्द व हृदयनाथ मंगेशकरांचे संगीत दिग्दर्शन असलेल्या 'झुठे नैना बोले सांची बतीया' हे आशा भोसले व पं.सत्यशील देशपांडे यांनी अप्रतिम गायिले आहे. ज्या रसिकाने हे गाणे ऐकले नसेल त्याने जरूर ऐकावे!
मी सुद्धा भारतीय शास्त्रीय संगीतामध्ये नसलेल्या एका नव्या सुरावटीत मराठी गझल स्वरबद्ध केली.या रागाला 'सुधाकरी तोडी' असे नाव दिले आहे.थाट-भैरवी, वादी स्वर-रिषभ,संवादी स्वर-पंचम.गानसमय-दिवसाचा पहिला प्रहर.
आरोह-सा कोमल रे कोमल ग प कोमल नि सां. अवरोह-सां कोमल नि प कोमल ग कोमल रे सा.आरोहावरोहात पाच स्वर असल्यामुळे शास्त्रानुसार याची जाती औडव-औडव ठरते.
#याला_मान्यता_मिळेल_की_नाही_मला_माहित_नाही. कारण मी शास्त्रीय संगीतातील पंडित,
डॉक्टर, प्राध्यापक वा कुठल्या महाविद्यालयाचा संगीत विभाग प्रमुख नाही.असो!
शब्द आहेत
'माझी गझल गुलाबो भरते हसून प्याला,
माझ्या नशेत अवघा जातो बुडून प्याला'.
रसिकांना ऐकण्यासाठी युट्युब लिंक:-
