नाहं वसामि वैकुण्ठे योगिनां हृद ये न च |
मद्भक्ता यत्र गायन्ति तत्र तिष्ठामि नारद ||
संगीत कोण्या समाजविशेषाचे प्रतिनिधित्व करणारी कला नाही.ही तर सर्व मानवीय भावांना मूर्त रूप प्रदान करणारी कला आहे.सुख असो वा दुःख संगीत हे कोणत्या ना कोणत्या स्वरूपात अनादी काळापासून मानवासोबत राहिले आहे.भारतीय संगीताच्या क्रियात्मक पक्षांतर्गत शास्त्रीय संगीत, उपशास्त्रीय संगीत, सुगम संगीत, लोकसंगीत आणि चित्रपट संगीत असे पाच प्रकार येतात. हे पाचही प्रकार आतून एकमेकांशी संबंधित असून एक दुसऱ्याच्या प्रगतीने प्रभावित होणारे आहे.यातील प्रत्येकाची सांगीतिक व साहित्यिक विशेषता आहे. यांच्या परस्पर संबंधाचे पैलू समजून घेऊन त्यातील अंतर समजून घेणे हे प्रत्येक संगीतप्रेमींसाठी आवश्यक आहे. हेच संगीताच्या क्रमिक विकासाचे विभिन्न पडाव आहेत.कोणतीही कला जिवंत ठेवण्यासाठी तिचे नाते मुळाशी घट्ट असायला पाहिजे. आणि सर्व कलांचे मूळ आहे 'लोक-कला'! आजच्या सर्व परिष्कृत कला, लोककलांवर आधारित आहे. याच लोककलांमधील लोकसंगीत म्हणजे खमाज थाट व त्यातून निर्माण झालेले राग आहेत.
खमाज राग हा खमाज थाटाचा आश्रय राग आहे.थाट खमाज आणि त्यावर आधारीत असलेले राग म्हणजे मधाळ स्वरांचे पोळेच जणू ! थाट खमाजवर आधारीत कुठलाही राग ऐका, त्याचे सूर आपल्या हृदयात एक अनोखा, हवाहवासा वाटणारा गोडवा जागवतील हे अगदी नक्की! ह्या थाटातील, राग खमाज, जैजवंती, गारा, कलावती, खंबावती, देस, गोरख कल्याण, दुर्गा (खमाज अंग), तिलक कामोद, रागेश्री, झिंझोटी, मांझ खमाज, तिलंग, सोरठ व त्यावर आधारलेली गीते ऐकल्यावर ह्या अवर्णनीय गोडव्याचा आपणास प्रत्यय आला नाही तरच नवल ! या रागाचा विस्तार मध्य आणि तर सप्तकात केल्या जातो.जेव्हा या रागात विविध रागांचे मिश्रण करून गायिल्या जातो तेव्हा त्याला 'मिश्र खमाज' असे संबोधले जाते.मराठी संगीत रंगभूमीवर नाट्यपदांतून येणारा राग खमाज, अनुरागानं रंगलेला आहे. तर चित्रपटसंगीतातला खमाज पैंजणपावलांनी येणारा, मुग्ध प्रणयानं भारलेला आहे.चंचल म्हणत असले तरी हळवा पण आहे.खमाज रागात बहुतकरून ठुमरी, टप्पा,दादरा, चैती गायिल्या जातात.वादक मात्र या रागात रजाखानी व मसीतखानी म्हणजेच विलंबित व द्रुत गत वाजवितात.खरे तर गायक सुद्धा या रागात ख्याल रंगवू शकतील असे मला वाटते.
"रात्रीच्या वेळी गायिल्या जाणाऱ्या रागातील शृंगाराने ओत प्रोत भरलेला व चंचल प्रकृतीचा राग खमाज" म्हणजे काय ते मला समजले नाही.नंतर असेही विधान आहे..."या रागात गंभीरता कमी आहे म्हणून यात ख्याल गायिले जात नाही." काय खरे काय खोटे हे अशी विधाने करणारेच सांगू शकतील.
● हिंदी चित्रपट गीते...
'सजना सांझ भई आन मिलो' सितारा देवी. चित्रपट-रोटी, संगीत-अनिल विश्वास (१९४२).
'हम अपना उन्हे बना ना सके' के.एल.सैगल. चित्रपट-भंवरा, संगीत-खेमचंद प्रकाश (१९४४).
'वो न आयेगी पलटकर' मुबारक बेगम. चित्रपट-देवदास, संगीत-एस.डी. बर्मन (१९५५).
'चुनरिया कटती जाए' लता,रफी. चित्रपट-मदर इंडिया. संगीत-नौशाद (१९५७).
'सखी रे सून बोले पपिहा उस पार' लता,आशा. चित्रपट-मिस मेरी, संगीत-हेमंत कुमार (१९५७).
'नजर लागी राजा तोरे बंगले पर' आशा. चित्रपट-काला पानी, संगीत-एस.डी. बर्मन (१९५८).
'अच्छा जी मैं हारी चलो मान जाओ ना' रफी,आशा. चित्रपट-काला पानी, संगीत-एस.डी. बर्मन (१९५८).
'पिया तोसे नैना लागे रे' लता. चित्रपट-गाईड, संगीत-एस.डी. बर्मन (१९५९).
'आ दिल से दिल मिला ले' आशा भोसले.चित्रपट-नवरंग,
संगीत-सी.रामचंद्र (१९५९).
'ढल चुकी शाम-ए-गम' रफी. चित्रपट-कोहिनूर, संगीत-नौशाद (१९६०).
'ओ सजना बरखा बहार आयी' लता. चित्रपट-परख, संगीत-सलील चौधरी (१९६०).
'दिवाना मस्ताना हुवा दिल' रफी,आशा. चित्रपट-बंबई का बाबू, संगीत-एस.डी. बर्मन (१९६०).
'खोया खोया चांद खुला आसमाँ' रफी. चित्रपट-काला बाजार, संगीत-एस.डी. बर्मन (१९६०).
'ढल चुकी शाम-ए-गम मुस्कुरा ले सनम' रफी. चित्रपट-कोहिनूर, संगीत-नौशाद (१९६०).
'ना तो कारवां की तलाश है' आशा भोसले,मन्ना डे,सुधा मल्होत्रा. चित्रपट-बरसात की एक रात, संगीत-रोशन (१९६०).
'नैन लड गई जैहैं तो मनवा मा कसक' रफी. चित्रपट-गंगा जमुना, संगीत-नौशाद (१९६१).
'तोरा मन बडा पापी सांवरिया रे' आशा भोसले.चित्रपट-गंगा जमुना, संगीत-नौशाद (१९६१).
'मैं जिंदगी का साथ निभाता चला गया' रफी. चित्रपट-हम दोनो, संगीत-जयदेव (१९६१).
'तेरे बिना सजना लागे ना जिया हमार' लता,रफी. चित्रपट-आरती, संगीत-रोशन (१९६२).
'अब क्या मिसल दूं मैं तेरे शबाब की' रफी.चित्रपट-आरती, संगीत-रोशन (१९६३).
'पिया तोसे नैना लागे रे' लता. चित्रपट-गाईड, संगीत-एस.डी. बर्मन (१९६५).
'ऐसे तो ना देखो के हमको नशा हो जाये' रफी.चित्रपट-तीन देवीयां, संगीत-एस.डी.बर्मन (१९६५).
'ये कहां आ गये हम' चित्रपट-सिलसिला, संगीत-शिव हरी (१९६५).
'खत लिख दे सावरीयां के नाम बाबू' आशा भोसले. चित्रपट-आये दिन बहार के, संगीत-लक्ष्मीकांत प्यारेलाल (१९६६).
'इक हसीं शाम को दिल मेरा खो गया' रफी. चित्रपट-दुल्हन एक रात की, संगीत-मदन मोहन (१९६६).
'रहते थे कभी उनके दिल में' लता. चित्रपट-ममता, संगीत-रोशन (१९६६).
'धीरे धीरे मचल ऐ दिले बेकरार' लता. चित्रपट-अनुपमा, संगीत-हेमंत कुमार (१९६६).
'जाओ रे जोगी तुम जाओ रे' लता. चित्रपट-आम्रपाली, संगीत-शंकर जयकिशन (१९६६).
'शाम ढले जमुना किनारे' लता,मन्ना डे. चित्रपट-पुष्पांजली, संगीत-लक्ष्मीकांत प्यारेलाल (१९७०).
'आयो कहाँ से घनश्याम' मन्ना डे,अर्चना.चित्रपट-बुढ्ढा मिल गया, संगीत-आर.डी. बर्मन (१९७१).
'अनके खयाल आये तो आते चले गये' रफी. चित्रपट-लाल पत्थर, संगीत-शंकर जयकिशन (१९७१).
'जिया ना लागे मोरा' लता.चित्रपट-बुढ्ढा मिल गया, संगीत-आर.डी. बर्मन (१९७१).
'बडा नटखट है रे कृष्ण कन्हैया' लता. चित्रपट-अमर प्रेम, संगीत-आर.डी. बर्मन (१९७१).
'मेरा मन तेरा प्यासा' रफी. चित्रपट-गँबलर, संगीत-आर.डी. बर्मन (१९७१). याचे ध्रुवपद खमाज मध्ये आहे.अंतर मात्र खमाज थाटातीलच दुसऱ्या रागात आहे.
'कुछ तो लोग कहेंगे,लोगों का काम है कहना' किशोर कुमार. चित्रपट-अमर प्रेम, संगीत-आर.डी. बर्मन (१९७१).
'तेरे मेरे मिलन की ये रैना' लता,किशोर कुमार. चित्रपट-अभिमान, संगीत-एस.डी. बर्मन (१९७३).
'कसमें हम जानकी खाये चले गये' अन्वर हुसेन. चित्रपट-मेरे गरीब नवाज.संगीत-कमाल राजस्थानी (१९७३).
'चोरी चोरी चुपके चुपके' लता. चित्रपट-आपकी कसम, संगीत-आर.डी. बर्मन (१९७४).
'चांद अकेला जाये सखी री' येसुदास. चित्रपट-आलाप, संगीत-जयदेव (१९७७).
'मेरे तो गिरीधर गोपाल' वाणी जयराम,दिनकर कामण्णा. चित्रपट-मीरा, संगीत-पं. रवी शंकर (१९७९).
'रघुवर तुमको मेरी लाज' पं. भीमसेन जोशी. चित्रपट-अनकही, (१९८४).
'चंदा देखे चंदा' लता,किशोर कुमार. चित्रपट-झुटी, संगीत-बप्पी लहरी (१९८६).
'छोटीसी आशा' मिनमिनी. चित्रपट-रोजा, संगीत-ए.आर.रहमान (१९९२).
'प्यार हुवा चुपके से' कविता कृष्णमूर्ती. चित्रपट-१९४२ लव्ह स्टोरी, संगीत-आर.डी. बर्मन (१९९४).
'तू ही रे तेरे बिना मैं' हरिहरन. चित्रपट-बॉंबे, संगीत-ए.आर.रहमान (१९९४).
'दो दिल मिल रहे है चुपके चुपके' कुमार शानु. चित्रपट-परदेस, संगीत-नदीम श्रवण (१९९७).
'आन मिलो सजना' (ठुमरी) अजय चक्रवर्ती,परवीन सुलताना. चित्रपट-गदर, संगीत-उत्तम सिंग (२००१).
'मेरे मन ये बता दे तू किस ओर चला है तू' शफाकत अमानत अली, शंकर महादेवन, करलीसा. चित्रपट-मितवा, संगीत-शंकर एहसान लॉय (२००६)
'मैं रंग शरबातों का तू मीठे घाट का पानी' अतिफ असलम, चिन्मयी श्रीपाद. चित्रपट-फटा पोस्टर निकला हिरो,संगीत-प्रीतम (२०१३).
'जगावे सारी रैना' रेखा भारद्वाज. चित्रपट-डेढ इश्कीया, संगीत-विशाल भारद्वाज (२०१४).
'सजणा' विश्वजीत महापात्रा,दिप्तीरेखा.ओडिसी चित्रपट-काबूला बारबूला संगीत-प्रेम आनंद.
● नॉन फिल्मी...
'वैष्णव जन तो तेणे कहिये जो पीर पराई जाणे है'
(भारत रत्न एम० एस० सुब्बालक्ष्मी पासून तर लता मंगेशकर पर्यंत, आणि अनूप जलोटा अनुराधा पासून तर अनुराधा पौडवाल पर्यंत प्रत्येकाने हे भजन गायिले आहे, दूसरीकडे मोठ्यात मोठ्ठया शास्त्रीय वादकांनी सुद्धा हे भजन आपापल्या वाद्यांवर वाजविले. हीच तर खमाज रागाची खासियत आहे.)
'मोरा सैयां मोसे बोले ना' शफाकत अमानत अली खान.
'मुहब्बत करने वाले कम न होंगे
तेरी महाफिल में लेकिन हम न होंगे'...मेहदी हसन.
या गझलवर लिहावं तितकं कमीच आहे.
● मराठी
'या नवनवल नायनोत्सवा' छोटा गंधर्व.नाटक-संगीत मानापमान, संगीत-गोविंदराव टेंबे.
'ही बहू चपल वारांगना' नाटक-संगीत संशय कल्लोळ.
'धीर धरी धीर धरी जागृत गिरीधरी' पं. वसंतराव देशपांडे
'मधुमधुरा तव गिरा' नाटक-विद्याहरण.संगीत-भास्करबुवा बखले.
'माझ्या प्रीतीच्या फुला' उषा मंगेशकर.
'या जन्मावर या मरणावर शतदा प्रेम करावे' अरुण दाते. संगीत-यशवंत देव.
'गुंतता हृदय हे’ नाटक-संगीत मत्स्यगंधा, ‘छेडियल्या तारा' नाटक-संगीत हे बंध रेशमाचे.
-----------------------------------------------------------------------
दैनिक उद्याचा मराठवाडा, 'नक्षत्र' रविवार पुरवणी.दि.१०/१२/२०२३
